Een lezing met opvoering

door John Wijngaards

Voorwoord

Dit document is een script voor de reconstrucie/opvoering met commentaar van de oude liturgische ritus door middel waarvan vrouwen werden gewijd als diakonessen in de Katholieke Kerk. De bewuste ritus is afkomstig van het Grieks sprekende Bijzantijnse deel van de Oude Kerk (Palestina, Syrië, Klein Azië, Griekenland, Cyprus, Kreta en Zuid Italië.)

De discussie in de Rooms Katholieke Kerk over de toelating van vrouwen tot de heilige wijdingen heeft een nieuw focus gevonden. Het gaat om een ogenschijnlijk verouderd historisch feit: hebben de tienduizenden vrouwen die in het eerste millennium van de christelijke jaartelling tot diaken werden gewijd een echte wijding ontvangen? Een van de belangrijkste argumenten die het Vaticaan hanteert tegen de wijding van vrouwen is dat zij nooit tot de heilige wijdingen zijn toegelaten. De historici maken duidelijk dat zij zich vergissen. Want de vrouw ontving een geldige ‘saramentele’ wijding tot het diaconaat, en dit diaconaat is onderdeel van de heilige wijdingen.

Volgens de leer van de Katholieke Kerk is het zo dat als vrouwen diaken gewijd kunnen worden, zij ook priester kunnen worden en trouwens ook bisschop. Voor een verdere uitleg klik hier.

Eerst iets over sacramenten. Volgens de Katholieke terminolgie zijn ‘sacramenten’ tekenen waardoor Jezus Christus zijn tegenwoordigheid in de Kerk voortzet. De meeste mensen zijn vertrouwd met twee sacramenten: het doopsel en de eucharistie. De Katholieke Kerk erkent nog vijf sacramenten: het vormsel, het huwelijk, de biecht, de ziekenzalving en de priesterwijding. Kerkelijke Concilies (Trente, 16de eeuw en Vaticaan II, 20ste eeuw) leerden dat het sacrament van de heilige wijdingen één is en drie ambten kent: het diaconaat, het priesterschap en het bisschopsambt.

De achtergrond

Om de reconstructie te begrijpen is het belangrijk de indeling te kennen van het priesterkoor in de oude kerken van Byzantium.

Schematische voorstelling van het priesterkoor. 1. Het altaar, ofwel de ‘heilge tafel’, de ‘heilige troon’. 2. De bisschopszetel. 3. De tafel van de diaken met daarop de liturgische kleding van priesters en diakens, de boeken en de gewijde vaten. 4. De prothese, de credenstafel voor de gaven: brood, wijn en water. 5. De iconostase of het gewijde scherm dat het priesterkoor scheidt van het schip.   6. De heilige deuren in het heilige scherm. 7. Zetels voor de priesters. 8. De ambo of lezenaar, van waaraf de lezingen werden gelezen.

De wijding zelf vond plaats vóór het altaar, in het priesterkoor zelf, maar met de deuren van het scherm geopend, zodat de mensen konden zien wat er gebeurde. Het zag er daarom aldus uit:

De rolverdeling

om een vergroting te zien moet men klikken op de kleine afbeelding.

Voor deze een voudige reconstructie hebben we vier mnensen nodig: De bisschop de aartsdiaken [aan zijn linkerzijde] de ordinanda [de vrouw die tot diaken gewijd gaat worden, rechts van de bisschop] de commentator [uiterst links van de bisschop].

Ik voeg hier illustraties bij van de reconstructie die we op zaterdag 23 november 2002 gehouden hebben in Hobart, en die was georganiseerd door de ‘Ordination of Catholic Women Australia’ . De foto’s zijn genomen door Michele Kennon en Jackie Clackson. .

Rol van de commentator

Ik druk de volledige tekst voor de commentator af. Bij ieder onderdeel hangt het af van de behoefte van de toehoorders of de commentator nog meer informatie wil toevoegen. Zie voor meer informatie:

1. No Women in Holy Orders? The Women Deacons of the Early Church, door John Wijngaards.
2. De documenten op deze website, vooral de tekst van de oude ritus zelf.

Reconstructie

1. Het begin [voor de deuren van de heilige wand geopend zijn.]

Commentator

Vanaf de tijd der apostelen zijn de heilige ambtsbedienaren in het dienstwerk opgenomen door de wijding. “De apostelen baden en legden hun de handen op (Hnd 6,6)” Deze praktijk is door de eeuwen heen blijven bestaan tot op de dag van vandaag. Het diaconaat heeft altijd deel uitgemaakt van de sacramentele orde van de Kerk, ook al zijn er in het diaconaat van tijd tot tijd wel veranderingen aangebracht. In het eerste millennium  werden niet alleen mannen maar ook vrouwen tot diaken gewijd. Dit feit is cruciaal voor de hervorming van de Kerk van vandaag. Immers, een van de voornaamste argumenten tegen de wijding van de vrouw is de bewering dat de vrouwen nooit zijn toegelaten tot de heilige wijdingen. En nee, dat is niet waar. De vrouw ontving wel een geldige ‘sacamentele’ wijding tot het diaconaat.

Sinds het Concilie van Trente erkent de Kerk één sacrament van heilige wijdingen. Als vrouwen diakens waren kunnen ze ook priester zijn en trouwens ook bisschop. De wijdingsrite die we zullen reconstrueren is te vinden in de oude Ritualen die gebruikt werden door de bisschoppen. De ritus wordt bevestigd door manuscripten in de belangrijkste bibliotheken: Oxford, Parijs, Cairo, Athene, de Berg Athos en Rome. Alle teksten zijn volledig gepubliceerd in het boek van John Wijngaards: No Women in Holy Orders? The Women Deacons of the Early Church.

Van documenten uit die tijd wetenwe dat op een gegeven ogenblik duizenden vrouwen hun parochies dienden als diaken.

2. Het openen van de heilige muur [De deuren van de iconostase of heilige muur worden geopend. We zien de bisschop voor het altaar staan met naast hem de aartsdiaken. Het rituale voor de wijding ligt op een lezenaar vóór de bisschop. Terwijl de commentator spreekt, verlaat de aatsdiaken het priesterkoor om de vrouwelijke kandidaat te halen en leidt haar naar het priesterkoor.]

Bij deze gelegenheid werd de heilige muur gesymboliseerd door borden met levensgrote iconen, geschilderd door Jackie Clackson. Klik op de kleine afbeeldingen voor een vergroting!

Commentator

In de oude Katholieke liturgie van het Grieks sprekende deel van de Kerk scheidde een heilige muur, de zogenaamde iconostase, wat betekent ‘muur met iconen’, het schip van de kerk waar de gelovigen stonden van het priesterkoor dat waarin zich het altaar bevond. Deze muur was ongeveer 1.80 m. hoog. Het dankte zijn naam aan de iconen van Christus, Maria en de apostelen die de voorkant sierden.

De wijding vond plaats na de lezingen en de homilie in het hart van de eucharistieviering. Het rituale vermeldt: “Nadat de deuren [van het priesterkoor] geopend zijn, en voordat de [aarts]diaken de litanie van ‘Alle Heiligen’ inzet, wordt de vrouw die tot diaken gewijd gaat worden binnengebracht.”

Het is veelzeggend dat vrouwelijke diakenen werden gewijd in het priesterkoor vóór het altaar. Dit deed men, niet alleen om aan te geven dat de diakones toegang had tot het altaar, maar ook om de gelegenheid aan te duiden als een van de ‘hogere wijdingen’, ter onderscheiding van de lagere wijdingen zoals subdiaken en lector. Theodorus van Mopsuestia uit de vierde eeuw legt uit dat lectoren, subdiakens enz. gewijd werden in de sacristie. Alleen bisschoppen, priesters en diakens werden gewijd in het priesterkoor ‘omdat zij heilige zaken bedienen’. Voor deze reconstructie zullen we de kandidaat van vandaag ‘Sophia’ noemen.

3. De publieke verkiezing van de kandidaat. [De kandidaat treedt vóór de bisschop, maakt rechts van de bisschop een diepe buiging voor het altaar en keert zich met het gezicht naar de gelovigen. De aatsdiaken staat links van de bisschop. ]

Commentator

Vrouwelijke diakenen werden gewijd waar de gehele gemeenschap bij was en “in tegenwoordigheid van de priesters, diakenen en diakonessen” (Apostolische Constitutie van het jaar 380). Dit ‘openbare’ karakter van de ceremonie markeerde de wijding als een van de hogere. Bovendien toont een studie van de gang van zaken bij wijdingen in de oude tijd aan dat een publieke uitverkiezing behoorde tot de wijding zelf.

Bisschoppen, priesters en diakens werden publiekelijk aangesteld door de zogenaamde ‘Goddelijke Genade’ proclamatie, waardoor de bisschop aanduidde dat die-en-die verkozen was tot dat-en-dat dienstwerk in een precies omschreven plaats. Deze proclamatie werd uitsluitend gebruikt voor de hogere orden.

[De bisschop strekt de rechterhand uit en wijst naar de kandidaat.]

Bisschop

‘De Goddelijke Genade die altijd heelt wat zwak is en vervolmaakt wat wij tekort schieten kiest Sophia uit om diaken te zijn van deze parochie. Laat ons daarom voor haar bidden dat de genade van de Heilige Geest op haar moge nederdalen.’

Allen

‘Amen! Heer, ontferm u over ons!’

4. De eerste handoplegging en het wijdingsgebed. [De vrouw die gewijd gaat worden keert zich om, buigt het hoofd en de bisschop legt zijn rechterhand op haar hoofd.]

Commentator

De bisschop tekent tot driemaal toe het voorhoofd van de kandidaat met het kruisteken en legt zijn rechterhand op haar hoofd. Door de eeuwen heen werd de feitelijke wijding verricht door het opleggen van de handen onder het aanroepen van de Heilige Geest.

In de tekst die nu volgt merke men op hoe duidelijk en uitdrukkelijk haar de dienst van het diaconaat wordt opgedragen.

Bisschop

“Heilige en Almachtige Heer, door de lichamelijke geboorte van uw enige Zoon onze God uit een Maagd heeft u het vrouwelijk geslacht geheiligd. U schenkt niet slechts aan mannen maar ook aan vrouwen de genade en de nederdaling van de Heilige Geest. Heer, zie neer op deze uw dienstmaagd en wijd haar toe aan het werk van uw diaconaat, stort over haar uit de rijke en overvloedige gave van uw Heilige Geest. Bewaar haar opdat ze altijd haar dienstwerk moge verrichten met orthodox geloof en onkreukbaar gedrag, zoals het u behaagt. Want aan u komt alle glorie toe en eer."

Allen

‘Amen! Amen! Amen!’

Commentator

Men bemerke dat het toekennen van het dienstwerk aan een vrouw wordt gerechtvaardigd door een beroep op het feit dat God in Christus het vrouwelijk geslacht heeft geheiligd. De bisschop weet wat hij doet. Hij roept duidelijk en expliciet de Heilige Geest af over de vrouw voor het dienstwerk van het diaconaat. Ze wordt daarom sacramenteel gewijd. Merk ook op dat het opleggen van de handen wordt gedaan in het zicht van alle gelovigen en dat het sacramentele gebed luidop wordt gezegd zodat de hele gemeenschap het kan horen en het door hen wordt bevestigd.

5. De voorbeden [De Aartsdiaken komt naar voren en leest vanaf een papier. ]

Commentator

De aartsdiaken zet nu een lange litanie in van voorbeden. We zullen alleen luisteren naar een gedeelte ervan omdat dit de zojuist gewijde diakones vermeldt onder de gebeden voor de clerici.

Aartsdiaken

Om hemelse vrede en het welzijn van het hele universum, laat ons de Heer bidden.

Allen

Heer ontferm u.

Aartsdiaken

Voor onze Aartsbisschop, voor zijn priesters, om hulp, volharding, vrede, welzijn, gezondheid en het werk van zijn handen, laat ons de Heer bidden

Allen

Heer, ontferm u.

Aartsdiaken

Voor Sophia die zojuist tot diaken is gewijd, en voor haar heil, laat ons de Heer bidden.

Allen

Heer, ontferm u.

Aartsdiaken

Moge de barmhartige God haar een oprecht en vlekkeloos diaconaat verlenen, laat ons bidden.

People

Lord have mercy.

6. Tweede handoplegging en wijdingsgebed [De bisschop heeft nog steeds zijn hand op het hoofd van Sophia.]

Commentator

De bisschop zegt, met zijn hand nog op het hoofd van Sophia, een tweede wijdingsgebed. Alleen de drie hogere wijdingen hebben twee wijdingsgbeden. Merk ook op dat de kandidaten voor de lagere wijdingen alleen gezegend worden. Alleen bij een echte wijding werd de Heilige Geest aangeroepen.

Bisschop

“Heer onze God, u wijst de vrouwen die zich aan u toewijden en die bereid zijn u op gepaste wijze te dienen in uw Heilie Woning niet af, maar laat hen toe tot het ambt van uw dienaren. Verleen de gave van de Heilige Geest ook aan deze uw dienares, zoals u Phoebe die u had geroepen tot dit dienstwerk de genade hebt verleend van het diaconaat. Geef haar Heer, dat ze zonder schuld mag volharden in uw Heilige Tempel, dat ze met zorg waakt over haar gedrag, vooral over haar besceheidenheid en matigheid. Verleen uw dienares de volmaaktheid, zodat zij, wanneer ze voor de rechterstoel van uw Christus zal staan, de waardige vrucht mag ontvangen voor haar uitstekende gedrag, door de barmhartigheid en de mensheid van uw Enige Zoon.”

Commentator

Dit tweede wijdingsgebed zou met de oplegging van de handen al een volledig sacramentele wijding uitmaken.

Waarom twee wijdingsgebeden? Waarschijnlijk omdat de Kerk in het geval van bisschoppen, priesters en diakenen er zeker van wilde zijn dat het sacrament echt was meegedeeld!

7. Investituur [De aatsdiaken haalt een groot dienblad met een diakenstool erop. Hij houdt het de bisschop voor, die de diakones de stool oplegt, haar sluier oplicht en de stool onder de sluier om haar schouders hangt met de twee uiteinden naar voren.]

Klik op de kleine plaatjes voor een vergroting!

Commentator

Volgens de oude praktijk ontvangt de pasgewijde ambtsdrager nu de stool van het diaconaat, het onderscheidend teken waardoor ze kon worden herkend als diaken. Het rituale legt uit dat de stool dient te rusten op de schouders van de diaken, onder haar sluier, maar met de twee uiteinden naar voren zodat de mensen het konden zien.

Alleen gewijde diakenen mochten de diakenstool dragen. Het Concilie van Laodicea verbood aan subdiakens, lectoren of zangers de stool te dragen, en bedreigde nietgewijde personen die de stool toch durfden dragen met excommunicatie.

8. Communie [De deuren van de iconostase gaan enige tijd dicht.]

Commentator

De eigenlijke wijding is bijna voltooid. Nu beginnen de centrale eucharistische functies met de verschillende riten die karakteristiek zijn voor de oude liturgie. De heilige deur wordt gesloten. Alleen de bisschop en de priesters zijn in het priesterkoor. De pasgewijde vrouw blijft ook in het priesterkoor.

We pakken de draad van de wijding weer op bij de Heilige Communie. De deuren van de heilige muur gaan pas weer open wanneer de gelovigen de Heilige Communie ontvangen. Voor deze reconstructie openen we de muur om te zien wat er in het priesterkoor plaats vindt.

[De deuren van de heilige muur worden geopend.]

Toentertijd was het de gewoonte, zoals heden nog in de Orthodoxe Kerk, dat de gelovigen de heilige communie ontvangen uit een kelk waarin het brood in de wijn was gedoopt. Een deel van dit mengsel werd dan met een lepeltje op de tong gegeven. Priesters en diakenen daarentegen ontvingen de communie onder twee gedaanten en direct van de bisschop.

Dit gold ook voor de pasgewijde vrouwelijke diaken. Ze maakte een buiging voor de bisschop die haar vervolgens de communie uitreikte onder twee gedaanten.

[De diakones buigt voor de bisschop. Hij houdt het blad met het heilige brood in de linkerhand en legt een deel van het brood in haar handen. Voordat hij dit doet kust zij zijn rechterhand.]

Bisschop

“Diaken Sophia, je ontvangt het kostbare en heilige, vlekkeloze Lichaam van onze Heer en God, onze Verlosser Jezus Christus, tot vergeving van je zonden en tot eeuwig leven.”

[De bisschop neemt de kelk over van de aartsdiaken en reikt de kelk aan de diakones om eruit te drinken. Alvorens dit te doen kust zij zijn rechterhand. Daarna neemt de aartsdiaken de kelk terug.]

Bisschop

“Dienaar van God, diaken Sophia, je ontvangt het kostbaar heilig Bloed van onze Heer God en Verlosser Jezus Christus, tot vergeving van zonden en tot eeuwig leven.”

Commentator

Het is veelbetekenend dat de nieuwe diakones met de andere clerici aanwezig was in het priesterkoor, dat ze de communie op de hand ontving van de bisschop, precies zoals haar mannelijke collegae, en dat ze net als zij uit de kelk dronk.

9. Het overreiken van de kelk als teken van wijding

Commentator

Nu werd er een speciale ritus toegevoegd. Het was namelijk gebruik dat een nieuwe diaken in zijn taak werd ingeleid door hem mee te laten doen bij het uitreiken van de heilige communie aan de gelovigen. Het was de mannelijke diaken die de bisschop of de priester hielp aan het altaar, eenvoudigweg omdat er slechts twee bedienaren waren en het niet passend zou zijn als een priester en een vrouw enige tijd waren afgeschermd van de gelovigen. Vrouwelijke diakenen brachten de communie naar de zieken.

[De aartsdiaken brengt de kelk terug en geeft die aan de bisschop. De bisschop overhandigt de kelk aan de diakones die ermee rondgaat en de kelk terug zet op het altaar.]

Commentator

Om aan te geven dat de vrouwelijke diaken ook het dienstwerk ontving van communie uitreiken overhandigde de bisschop haar de kelk met het mengsel van brood en wijn. De oude ritus zegt: ‘Op het moment van het deelnemen aan de heilige mysteriën deelt de diakones met de andere diakenen in het lichaam en bloed. Wanneer de pasgewijde zelf gedeeld heeft in het kostbaar lichaam en bloed, overhandigt de bisschop haar de kelk. Ze neemt die aan en zet haar op het heilig altaar. Hiermede was ze gemachtigd toegang te hebben tot het altaar en de communie uit te reiken.’

10. Slot

Commentator

Zo besluiten we dat de wijdingsritus van een diakones een volledige wijding was.

• Publiekelijk verricht in het priesterkoor,
• met de proclamatie van de uitverkiezing door de goddelijke Genade,
• · gevolgd door de handoplegging,
• met twee expliciete wijdingsgebeden die elk de Heilige Geest aanriepen over dit dienstwerk,
• het opleggen van de diakenstool,
• en het overreiken van de kelk met de heilige communie, bewijst dit ongetwijfeld dat vrouwelijke diakenen beslist de volledige sacramentele heilige rang ontvingen van het diakonaat.

Bovendien werden mannelijke diakenen gewijd volgens exact dezelfde wijdingsritus en niemand heeft hun sacramentaliteit ooit betwijfeld. Laat ons eindigen met de woorden van het Concilie van Trente:

Bisschop

“Als iemand beweert dat door de heilige wijding de Heilige Geest niet wordt geschonken, en dat de bisschop dus voor niets zegt: “Ontvang de Heilige Geest”, of dat door deze wijding het zegel [van de heilige wijdingen] niet wordt opgedrukt... Hij zij vervloekt.”.

Allen

‘Amen! Amen!’ [applaus]

Tafereel uit het slotgebed te Hobart..

Einde

Zie ook het script voor het plechtige model!

Vertaling Theresia Saers

Vermeld alstublieft dat dit een document is van www.womenpriests.org!