Tot haar gedachtenis

Hoofdstuk Een

Van: Een albasten kruik. Over de rol en betekenis van Maria van Magdala door Theresia Saers eerst gepubliceerd door Syntax Publishers in 1998. Hier met verlof van de schrijfster en uitgever gepubliceerd in een bewerkte versie (2001)

Zelfs een korte blik op de vier verhalen in de Schrift die te maken hebben met de zalving van Jezus door een vrouw doet de traditie dat het daarbij om Maria Magdalena ging, wankelen. Nergens staat opgetekend dat zij het was die het huis binnen ging waar Jezus aan tafel was bij die pijnlijke gebeurtenis, zeer kort voor zijn terechtstelling aan een kruis. De vraag waarom dan toch zo velen menen dat zij het was die de Heer zalfde, heeft mij en anderen steeds opnieuw bezig gehouden. Er zijn trouwens nog andere onbeantwoorde vragen. Waarom wordt de vrouw in drie van de evangeliën niet nader genoemd, terwijl er een belangrijke reden was om zulks wel te doen? Waarom zegt het Vierde Evangelie met zoveel klem dat het bij de zalving ging om Maria van Bethanië? En waarom kreeg Maria Magdalena als bijnaam Magdalena?

Aangezien het wel heel onwaarschijnlijk is dat twee vrouwen hetzelfde verbazingwekkende gebaar hebben gesteld in de korte periode van Jezus’ optreden, zal ik mijn relaas beginnen met de mededeling van Johannes in het Vierde Evangelie. Het klinkt zo helder en duidelijk als een klaroenstoot: ‘Het was deze Maria, de zus van de zieke Lazarus, die de Heer zalfde met balsem en zijn voeten afveegde met haar haren’(Johannes 11: 1-2).

Ik ben met die Maria van Bethanië de normale wegen gegaan die toentertijd de doorsnee vrouw beging die geboren was vlakbij de Heilige Stad Jeruzalem. Het was de tijd waarin zowel Johannes en Doper als Jezus van Nazareth op het toneel verschenen, zoals de vier evangeliën beschrijven. Wat me vooral opviel was dat Jezus Maria van Bethanië toestond een van zijn leerlingen en vrienden te worden. Later begon ik te vermoeden dat Maria van Bethanië en Maria Magdalena zeer wel een en dezelfde vrouw hebben kunnen zijn. Dat zou geenszins de betekenis van deze vrouw verminderen. Het geloof en de toewijding van Maria Magdalena waren evenzeer van groot belang voor het dienstwerk van de Heer.

In de Oosterse zowel als in de Westerse liturgie en ook in de Ethiopische Kerk, bestaat grote hoogachting voor Maria Magdalena als een vrouw van diep geloof en als een sterke persoonlijkheid. Er bestaan talloze schilderingen en beelden evenals gebeden, kapellen en kerken over de gehele wereld, en met name in het zuiden van Frankrijk, waar de bewoners beweren dat zij in later jaren heeft geleefd. Ik heb er zelf een verzameling van aangelegd. Misschien moet ik hier eerst een relevante opmerking over beeldende kunst maken. Het is de vaste overtuiging van de kunsthistoricus.Eddy van den Brink dat degenen die niet naar kunst heeft leren kijken een groot stuk kerkgeschiedenis mist. Hij wijst er ook op dat in de wereld van de kunst tussen 200 en 1200 de vraag over de identiteit van de twee Marias nog niet werd gesteld. Aanvankelijk is er alleen een afbeelding van Maria, de zuster van Martha, wanneer de ruimte op de sarcofagen het toelaat bij het uitbeelden van de opwekking van Lazarus of de verrijzenis van de Heer. Pas veel later wordt de vrouw van de zalving afgebeeld. Het valt de kijker op dat in de latere periode de taal van de kunst soms het lichaam van de bewuste vrouw accentueert eerder dan haar geestkracht. Bovendien spreekt die taal dan eerder van een zondares dan van een heilige. Deze Maria draagt dan niet de traditionele sluier en ze is gehuld in haar eigen haar of haar kleding is zeer schaars.

Er zijn echter ook heel andere afbeeldingen die een waardig iemand uitbeelden, zedig gekleed, een die de apostelen onderricht of het gewone volk, of een vrouw die mediteert of leest.

De Kerk liet het bij de volkse traditie en vond het niet zo geschikt verandering te brengen in het volksgeloof dat de naam van de vrouw die de Heer zalfde Maria Magdalena was. Tot het Tweede Vaticaans Concilie werd haar de eer bewezen van een Credo op haar feest, dat wil zeggen dat alle gelovigen werden uitgenodigd hun eigen geloof te belijden, hun geloof in God, in zijn Zoon Jezus en in de Heilige Geest. Hieruit meen ik te mogen afleiden dat Maria Magdalena zeer hoog geacht werd, want het Credo was een ereteken dat normaal gesproken slechts werd toegekend aan Jezus Christus, aan zijn Moeder, aan de Apostelen en Evangelisten en tenslotte aan de Kerkvaders en grote Kerkleraren. Het is duidelijk dat deze Maria noch het eerste noch het tweede was, maar men zou een lans kunnen breken voor enkele van de laatste titels. Ze was inderdaad een apostel, een getuige dus, aangezien zij degene was die uit eigen ervaring het bericht van de verrijzenis kon brengen aan de vreesachtige apostelen. Vandaag de dag spreekt de Kerk bijna standaard over haar als ‘apostel voor (of van) de apostelen’. Was ze een groot lerares of een evangelist? De apocriefe teksten die ontdekt zijn in Nag Hamadi wijzen ongetwijfeld in die richting. In dit boekje wil ik me echter beperken tot wat ik lees in de evangelieverhalen.

Na het Tweede Vaticaans Concilie is het Credo uit de liturgie van het feest van Maria Magdalena verdwenen. Waarom eigenlijk? Is ze niet langer belangrijk voor de Kerk? Of zijn we vergeten dat binnen de evangeliën van Mattheus en Marcus Jezus zegt dat het verhaal van wat deze vrouw gedaan heeft ter gedachtenis aan haar verteld zal worden overal waar het evangelie gepreekt wordt. Maakt dat niet volstrekt duidelijk dat haar persoon wezenlijk tot het evangelie behoort?

Ik heb altijd verbaasd gestaan door de duidelijke inconsistentie van degenen die de liturgie voor haar feest hebben opgesteld., zoals dat tot aan het Tweede Vaticaans Concilie werd gevierd. Een berouwvolle zondares, een bekeerde prostitué, die de eer van het Credo ontvangt? Waarvoor men het liturgische wit van de maagden uit de kast haalt? De collecte verwijst naar haar als naar de zuster van Lazarus, Maria van Bethanië, die, men herinnert het zich ongetwijfeld, zulk een diep inzicht en groot geloof in Jezus betoonde, dat hij haar tegen de gebruiken in toestond aan zijn voeten plaats te nemen als leerling met de mannelijke leerlingen.

Duidelijk geen heldere lijn. Het doet ons denken aan nog andere inconsistenties, namelijk die in de bronnen van wat we over haar weten, de verwoording van het Nieuwe Testament in de canonieke evangeliën. De oorverdovende stilte van Lukas in de Handelingen der Apostelen waar het Maria Magdalena betreft. De afwijkende wijze waarop Paulus diegenen opsomt aan wie de Verrezen Heer is verschenen. Het komt neer op een implosie van de rol van vrouwen in de evangeliën.

Wat doet de Kerk in haar onderricht met die speciale wens van de Heer? Doen we niet ernstig tekort aan het stralende voorbeeld van totale toewijding aan Jezus dat Maria Magdalena aan de dag legde tot in het aangezicht van de dood? Is dat eerlijk? Zodra bij de gelovigen hun kennis en begrip van de Schrift groeien, beginnen zij het belang van Maria Magdalena in het Nieuwe Testament te benadrukken. Legt de officiële Kerk de wens van de Heer dat het verhaal van haar grote werken verteld zal blijven te harer nagedachtenis niet naast zich neer?

Ik ben me zeker bewust van het feit dat het Lukas is die aanleiding heeft gegeven tot de ongerijmdheid in de liturgische teksten, maar dan nog blijf ik met mijn vragen zitten.

In dit boek gaat Hans Wijngaards in op belangrijke historische bronnen, vanaf het begin van het christendom tot het jaar 900. Hij bewijst op overtuigende wijze dat vrouwen de rol van diaken op zich namen en hiertoe ook gewijd werden. Met zijn historische studie levert Wijngaards een belangrijke bijdrage aan het actuele debat over de wijding van vrouwen tot diaken. Klik hier!