Maria, bijgenaamd de Magdaleense

Hoofdstuk Acht

Van: Een albasten kruik. Over de rol en betekenis van Maria van Magdala door Theresia Saers eerst gepubliceerd door Syntax Publishers in 1998. Hier met verlof van de schrijfster en uitgever gepubliceerd in een bewerkte versie (2001)

Wat Jezus deed in de aanloopperiode van zijn dienstwerk is niet heel duidelijk. Het lijkt erop dat hij na zijn doop eerst nog een tijdje in en rond Jeruzalem verbleef vóór hij aanving met zijn werk in Judea. Hoewel het Vierde Evangelie hem al op de derde dag in Kana van Galilea laat optreden, waar hij en zijn leerlingen op een bruiloft aanwezig zijn, kunnen we dit niet zien als een chronologische mededeling. Moderne exegeten wijzen erop dat de uitdrukking ‘de derde dag’ sterk symbolische lading heeft en zodoende als een of andere extra mededeling is bedoeld. Mattheus en Marcus verhalen dat Jezus, evenals Johannes de Doper, enige tijd verbleef in het gebied van de Jordaan en dichtbij Jeruzalem. Eerst nadat Johannes was gevangen gezet, ging Jezus naar Galilea, en liet de intolerante bevolking van Jeruzalem aan hun lot over. De Farizeeërs hadden toen al aanstoot genomen aan het feit dat Jezus nog meer mensen trok dan Johannes en inbreuk maakte op hun eigen macht en invloed. Er bestond al gevaar voor Jezus.

Maria moet tweestrijd hebben gekend. Ze heeft al een slechte naam door het feit dat ze niet geïnteresseerd blijkt in huwelijkskandidaten. Ze heeft Johannes de Doper te sterk verdedigd en nu heeft ze ook nog de onvergeeflijke zonde begaan zich op te werpen als leerling van de nieuwe leraar, waarover de schriftgeleerden zo hun twijfels hadden. Moest ze nu in Bethanië blijven om niet nog meer olie op het vuur van hun onvrede te werpen? Maria heeft er echter voor gekozen leerling van Jezus te zijn en het is ondenkbaar dat een leerling zijn leraar niet volgt. Dus staat ze voor de noodzaak Bethanië te verlaten en naar Galilea te gaan, die provincie die alle orthodoxen beschouwden als heidens dus min of meer onrein. Het moet een flinke woordenwisseling met Lazarus en Martha hebben opgeleverd, toen zij, een ongehuwde vrouw, een rondreizend leraar wenste te volgen. Wil zij achter Jezus aan? Hoe kan ze in ‘s hemelsnaam reizen zonder de bescherming van een echtgenoot? Hoe zal ze het redden? Misschien heeft haar bekendheid met Johanna, de vrouw van Choesa, die werkte aan het hof van Herodes die heerser was over Galilea, uitkomst geboden. De bescherming van diens karavaan zou reizen mogelijk hebben gemaakt.

‘Daarna ging hij rond door steden en dorpen om te preken en het koninkrijk Gods te verkondigen. Hij was vergezeld van het twaalftal en van enige vrouwen, die van boze geesten en ziekten waren verlost: Maria, ook Magdalena geheten, uit wie zeven duivelen waren uitgegaan, Johanna, de vrouw van Choesa, de hofmeester van Herodes, Suzanna en vele anderen, die hun met haar verogen ten dienste stonden. (Luke 8:1-3).

Laten we eerst eens kijken naar die vreemde bijnaam. Ik zou een oplossing willen aandragen.

Indien Maria inderdaad met de karavaan van Herodes naar het Noorden getrokken is, kon ze moeilijk voorgoed aan het hof blijven na haar aan komst in Galilea. Toen de karavaan naar het paleis van Herodes trok nabu het Meer van Tiberias, moet ze hebben overwogen waar ze zich kon vestigen. De verhalen die de ronde deden over bacchanalen in het paleis moeten die omgeving zeer ongewenst hebben doen schijnen voor een ongehuwde vrouw. Magdala, een belangrijke handelsstad met een bloeiende visserij heeft haar misschien een plek verschaft waar ze zichzelf kon zijn, zo lang de spionnen uit Jeruzalem haar verblijfplaats niet kenden. Maria kan voor haar onderhoud haar deel van de erfenis hebben opgeëist. De Legenda Aurea van Jacopo di Voragine uit de dertiende eeuw doet een interessante suggestie: de familie zou onroerend goed bezeten hebben in Magdala en Maria beheerde dat. Dat de familie vermogend was kunnen we opmaken uit het feit dat zij een van de vrouwen was die Jezus en zijn leerlingen uit eigen bezit van het nodige voorzag tijdens zijn optreden. Ook het albasten kruikje met kostbare balsem dat ze had teruggehouden tot de dag van de zalving wijst in die richting. Maar hoe dan ook, er was een reden dat de naam Magdala bleef hangen.

De mannelijke leerlingen hebben de bijnaam misschien wel gemakkelijk gevonden om haar te onderscheiden van dat andere belangrijke lid van de vrouwengroep, de vrouw die door Mattheus wordt genoemd ‘de andere Maria’ . Haar vinden we ook in de nabijheid van Jezus, zelfs tot onder het kruis. Was die andere Maria soms de moeder van Jakobus en Jozef (of Joseth), van Simon en Judas (Mattheua 13,48, Marcus 6,3)?

De Farizeeën in Jeruzalem en Bethanië die hun spionnen naar het noorden zonden om Jezus in de gaten te houden, moeten Maria van Bethanië gezien hebben in ht gezelschap van Jezus. Ze kunnen gemakkelijk achterhaald hebben waar ze verbleef, en wanneer deze critici van haar levensstijl dat wisten, kunnen zij de naam de toevoeging ‘de Magdaleense’ bedacht hebben als een schimpscheut vergelijkbaar met ‘haar van Katendrecht’ in het Rotterdamse. Een bijnaam was gemakkelijk in een land waar zoveel Miriams of Marias waren. En zo kan Lukas ertoe gekomen zijn te schrijven ‘Maria bijgenaamd de Magdaleense, van wie zeven duivels waren uitgegaan (Lukas 8,2)’.

De zeven duivels zijn gemakkelijk te verklaren. We zagen reeds hoe Johannes de Doper ervan door de Farizeeën beschuldigd was dat hij door de duivel was bezeten. Zij beweerden dat Jezus zelf duivels uitdreef door de macht van Satan. De opvallende vrouwelijke volgeling van deze twee profeten moet in hun ogen totaal en noodlottig afgeschreven. Wanneer je het over een dergelijk vrouwspersoon hebt, moet je wel superlatieven gebruiken. Zeven duivels dus. Slechts het symbolische getal zeven zou krachtig genoeg zijn om de mensen voor haar te waarschuwen.

Helaas valt de merkwaardige wijze waarop Lukas de vrouwelijke volgelingen bij eerste kennismaking al in een verdomhoekje zet, moeilijk te verklaren. Enerzijds noemt hij hun generositeit en trouw, wanneer ze hem, zijn leerlingen en waarschijnlijk de arme dorpelingen die kwamen toestromen om naar zijn onderricht te luisteren, van het nodige voedsel voorzagen. Anderzijds is Lukas er onmiddellijk bij om aan die groep vrouwen een luchtje toe te voegen van bederf, een soort schimmel, in 8,1-3 alsook later in 7,16-50. Het past wel bij het feit dat hij die vrouwen ten enenmale weglaat in zijn geschiedenis van de Vroege Kerk in zijn Handelingen der Apostelen. We kunnen toch nauwelijks aannemen dat deze vrouwen later geen opvallende rol meer hebben gespeeld. Het officiële relaas van de evangeliën kan niet om hun belangrijke rol in de dagen van Jezus zelf heen, en nergens lezen we ook dat Jezus heeft geprobeerd de vrouwen na zijn dood en verrijzenis te weerhouden van het voortzetten van haar dienstwerk. Ik vind het moeilijk de bewering van Lukas voor waar aan te nemen dat al die vrouwen een geschiedenis hadden van bezetenheid of ziekte, of dat Maria werkelijk een grote zondares was. Later hoop ik nog op dit punt terug te komen.

In dit boek gaat Hans Wijngaards in op belangrijke historische bronnen, vanaf het begin van het christendom tot het jaar 900. Hij bewijst op overtuigende wijze dat vrouwen de rol van diaken op zich namen en hiertoe ook gewijd werden. Met zijn historische studie levert Wijngaards een belangrijke bijdrage aan het actuele debat over de wijding van vrouwen tot diaken. Klik hier!