Van hoer tot heilige

Onderzoek naar de overlevering en het publiek van de Middelnederlandse legende "Van Sunte Maria Magdalena bekeringhe". Deel I

door Petra Teunissen-Nijsse

Rijksuniversiteit Leiden, Doctoraalscriptie Nederlandse Taal- en Letterkunde, Scriptiebegeleider: Ludo Jongen, April 1992

Inhoud

Voorwoord

1. Maria Magdalena in de Middeleeuwen

1.1. Onderzoek naar heiligen 5

1.2. Onderzoek naar Maria Magdalena 5

1.3. De verwarring over de identiteit van Maria Magdalena 6

1.4. De Kerkvaders over Maria Magdalena 7

1.5. De populariteit van Maria Magdalena in de late Middeleeuwen 7

1.6. Maria Magdalena in de Legenda Aurea 8

1.7. De bekeringslegende 9

Noten hoofdstuk 1 12

2. Vergelijking van de teksten

2.1. De episodes in de bekeringslegende 15

2.2. Het stramien van het verhaal 15

2.3. De aankleding van het stramien 16

2.3.1. De inleiding 16

2.3.2. Bekeringspogingen 17

2.3.3. Maria Magdalena komt tot inkeer 18

2.3.4. Zalving en vergeving 20

2.3.5. Maria Magdalena en Maria de Moeder Gods 21

2.4. Typering en indeling van de teksten 22

Noten hoofdstuk 2 24

3. Bewerkingstechniek, bronnen en invloeden

3.1. De Latijnse bron 28

3.2. Verhouding tot de bron, terminologie 29

3.3. De vertaling 29

3.4. De korte bewerking 30

3.4.1. Aandacht voor Martha 30

3.4.2. Stichting 30

3.4.3. Bijbelverhalen 30

3.4.4. Verkorting 31

3.4.5. Inleiding 31

3.5. De lange bewerking 31

3.5.1. Historisering 31

3.5.2. Veranderingen 33

A. Simon de farizeeër of Simon de melaatse 33

B. De bekering 33

3.5.3. Verlevendiging 34

3.5.4. Het aanhalen van bronnen 35

3.5.5. Theologisch onderricht 36

3.6. De versies van de lange bewerking 37

3.6.1. Versie B1 37

3.6.2. Versie L2 38

3.6.3. Versie DH2 38

3.6.4. Versie L1 39

3.7. Samenvatting 39

Noten hoofstuk 3 41

4. De overlevering

4.1. De Middelnederlandse manuscripten 46

4.1.1. Datering 46

4.1.2. Localisering 46

4.1.3. Typen manuscripten 46

4.1.3.1. Legenda Aurea 46

4.1.3.2. Verzamelingen heiligenlevens 47

4.1.3.3. Verzamelhandschriften 48

4.1.4. Samenvatting 50

4.2. De Duitse manuscripten 50

4.2.1. Datering 50

4.2.2. Localisering 50

4.2.3. Soorten manuscripten 51

4.2.3.1. Legenda Aurea 51

4.2.3.2. Verzamelingen heiligenlevens 51

4.2.3.3. Verzamelhandschriften 51

4.2.4. De tekstuele overlevering 51

4.3. Samenvatting 52

4.3.1. Stemma 52

4.3.2. Opmerkingen bij de overlevering 54

Noten hoofstuk 4 56

5. Gebruik

5.1. De vrouwenkloosters 60

5.1.1. Het Sint-Agnesklooster te Maaseik 60

5.1.2. Het Sint-Agnesklooster in Arnhem 61

5.1.3. Het Convent tot Sinte-Ursulen te Delft int Oesteynde. 62

5.1.4. Het Maria-Magdalenaklooster te Amsterdam 62

5.1.5. Een manuscript uit Hoorn 63

5.1.6. De bibliotheken van de zusters 63

5.1.7. Boekengebruik bij de zusters 64

5.2. De mannenkloosters 66

5.2.1. Groenendaal 66

5.2.2. Zevenborren 66

5.2.3. Boekenbezit en boekengebruik in het Zoninwoud 67

5.3. De manuscripten zonder eigendomskenmerk 68

5.4. De Duitse manuscripten 68

5.5. Waarom de bekeringslegende in deze kloosters? 68

5.6. Tekst voor liturgie? 70

5.7. Publiek buiten de kloosters? 70

5.8. Samenvatting 71

Noten hoofdstuk 5 72

6. Slotbeschouwing

Noten hoofdstuk 6

Bibliografie

Lijst van de belangrijkste bijbelplaatsen over Maria Magdalena

Woord Vooraf

Tijdens een doctoraalwerkgroep getiteld "Van hoer tot heilige" stuitte ik op een legende over de bekering van Maria Magdalena "Van Sunte Maria Magdalena bekeringhe". Deze levendige en fascinerende legende was in 1905 door De Vooys naar vier manuscripten uitgegeven. De tekst is evenwel wijd verspreid geweest: negen Middelnederlandse manuscripten en tien manuscripten uit het Duitse taalgebied.

In de opleiding Middelnederlandse Letterkunde in Leiden komen de verschillende facetten van literair-historisch onderzoek aan bod: editie, codicologie, productie, tekstimmanent onderzoek, bronnen onderzoek en receptie onderzoek. Ik heb geprobeerd de relatief kleine tekst van de legende op al deze gebieden te onderzoeken. De manuscripten zijn uitgegeven en beschreven in deel 2; in hoofdstuk 2 staat het immanente onderzoek centraal, in hoofdstuk 3 het bronnenonderzoek, in hoofdstuk 4 een combinatie tussen productie- en codicologisch onderzoek en in hoofdstuk 5 het receptie onderzoek.

Ik wil Marian Verbeke, Eelco Havik, Aart Jan Teunissen en mijn begeleider Ludo Jongen bedanken voor hun commentaar op eerdere versies van deze scriptie.

Petra Teunissen Nijsse

Leiden, 30 maart 1992

In dit boek gaat Hans Wijngaards in op belangrijke historische bronnen, vanaf het begin van het christendom tot het jaar 900. Hij bewijst op overtuigende wijze dat vrouwen de rol van diaken op zich namen en hiertoe ook gewijd werden. Met zijn historische studie levert Wijngaards een belangrijke bijdrage aan het actuele debat over de wijding van vrouwen tot diaken. Klik hier!