Een discussie over de pausen en slavernij

gebaseerd op correspondentie in The Tablet van 7 en 13 december 1998

Bezwaar. De pausen hebben de slavernij wel veroordeeld.

U vergist zich als u zegt dat de pausen leerden dat slavernij toegestaan was. Dat hebben ze niet gedaan. De pausen hebben slavernij veroordeeld. Leest u bijvoorbeeld Sublimus Dei van Paulus III uit 1573. Dit is wat hij daarin zegt:

“Gezondheid in Christus onze Heer en de apostolische zegen aan alle gelovige christenen die dit schrijven lezen. De verheven God hield zo van de mensheid dat hij de mens op een manier geschapen heeft waardoor deze niet alleen kan deelnemen aan het goede dat andere wezens ervaren, maar Hij heeft hem ook begiftigd met het vermogen het ontoegankelijke en onzichtbare Verheven Goed te verwerven en dit persoonlijk te aanschouwen; en omdat de mens volgens de getuigenis van de Heilige Schrift is geschapen om het eeuwige leven en geluk te genieten, dat slechts verkregen kan worden door geloof in onze Heer Jezus Christus, moet hij beschikken over het karakter en de verstandelijke vermogens die hem ertoe in staat stellen dat geloof te ontvangen; en dat wie begiftigd is met deze zaken, dat geloof moet kunnen ontvangen. Het is niet geloofwaardig dat iemand zo weinig intelligentie heeft dat hij wenst te geloven maar verstoken is van het meest noodzakelijke vermogen dit geloof te ontvangen. Daarom zei Christus, die de Waarheid zelve is, die nog nooit gefaald heeft en nooit kan falen, tot de predikers van het geloof die Hij uitkoos voor dat ambt:“Gaat heen en onderwijs alle naties”. Hij zei alle, zonder uitzondering, want allen zijn in staat de doctrines van het geloof te ontvangen. Toen de vijand van de mensheid, die alle goede daden tegenwerkt om de mens te vernietigen, dit aanschouwde, raakte hij met afgunst vervuld en bedacht een middel waar men nog nooit van had gehoord, waarmee hij het prediken van Gods woord van verlossing aan de mensheid kon belemmeren: hij heeft zijn volgelingen geïnspireerd die, om hem te behagen, zonder schroom overal hebben verkondigd dat de Indianen uit het westen en zuiden, en andere volkeren waarvan ik pas recentelijk weet heb, als domme beesten behandeld moeten worden die zijn geschapen om ons te dienen - en zo doen zij alsof deze volkeren niet in staat zijn het katholieke geloof te ontvangen. Wij die, hoewel wij onwaardig zijn, op aarde de macht van onze Heer uitoefenen en met uiterste krachtsinspanning proberen de schapen uit Zijn kudde die zich daarbuiten bevinden weer binnen de kudde te brengen die aan onze zorg is toevertrouwd, zijn van mening dat deze Indianen waarlijk mensen zijn en dat zij niet alleen in staat zijn het katholieke geloof te ontvangen, maar dat zij volgens onze informatie een buitengewoon verlangen hebben om het te ontvangen. Omdat wij dit kwaad heel duidelijk willen verhelpen, bepalen en verklaren wij door deze geschriften, of door vertalingen hiervan die door een notaris ondertekend zijn en voorzien zijn van het zegel van een kerkelijke hoogwaardigheidsbekleder, waaraan dan dezelfde erkenning wordt gegeven als aan het origineel, dat, wat er ook is of wordt gezegd dat strijdig hiermee is, de genoemde Indianen en alle andere volkeren die wellicht later nog door christenen worden ontdekt, geenszins beroofd moeten worden van hun vrijheid of het bezit van hun eigendommen, ook al bevinden zij zich buiten het geloof van Jezus Christus; en dat zij hun vrijheid en het bezit van hun eigendommen vrijelijk en rechtmatig mogen en moeten genieten; zij moeten niet op enige manier tot slaaf gemaakt worden; als het tegendeel gebeurt, moet dat ongeldig zijn en geen gevolg hebben. Krachtens onze pauselijke autoriteit bepalen en verklaren wij door deze geschriften, of door vertalingen hiervan die door een notaris ondertekend zijn en voorzien zijn van het zegel van een kerkelijke hoogwaardigheidsbekleder, waarmee daardoor dezelfde gehoorzaamheid wordt afgedwongen als door het origineel, dat de genoemde Indianen en andere volkeren tot het geloof van Jezus Christus bekeerd moeten worden door het prediken van het woord van God en door een voorbeeld te geven van goed en vroom leven.”

Antwoord. Sommige pausen veroordeelden de willekeurige onderwerping aan slavernij. Maar zij keurden het principe van slavernij goed.

U begrijpt de kern van de zaak niet als u ons herinnert aan het feit dat verschillende pausen de willekeurige onderwerping aan slavernij van Afrikanen en Amerikaanse Indianen door de koloniserende machten van die tijd hebben verworpen. Dezelfde paus Paulus III wiens geschrift uit 1537 u aanhaalde, bevestigde in 1548 dat zowel leken als geestelijken het recht hebben om slaven te bezitten. Pausen als Paulus III verwierpen slavernij op zich niet, maar slechts de manier waarop inheemse slaven werden verworven. Ze erkenden zelfs vier zogenaamd rechtmatige kwalificaties voor het verwerven van slaven: door het recht van verovering konden krijgsgevangenen die echt niet-christenen waren tot slaaf gemaakt worden; misdadigers konden rechtmatig veroordeeld worden tot slavernij; slaven konden gekocht worden van hun wettige eigenaar, ook een kind van zijn vader, en kinderen geboren uit een vrouw die slavin was, waren automatisch slaven voor het leven. Deze kwalificaties werden gehandhaafd in de kerkelijke wetten en vele keren opnieuw bevestigd door zowel ethische theologen als pausen.

Op 20 juni 1866 nog heeft de Heilige Stoel in een door paus Pius IX ondertekende verklaring gezegd dat “het niet strijdig is met de natuurlijke of Goddelijke wetten dat slaven verkocht, gekocht, geruild of geschonken worden, vooropgesteld dat bij de verkoop, aankoop, ruil of schenking de voorwaarden die de door de Kerk goedgekeurde schrijvers beschrijven en uitleggen nauwkeurig in acht worden gehouden”. Neemt u er nota van dat de rechtvaardiging gebaseerd werd op zowel de filosofie (natuurlijke wetten) als de Openbaring (Goddelijke wetten). Waar het hier om gaat is dat de Heilige Stoel, de vermeende bewaker van de Waarheid, een gebruik verdedigde dat voor mensen vernederend was en theologisch fout.

Destijds verwees Rome naar de “wetten van de natuur” en dat doet ze nu nog. Aristoteles was van oordeel dat slavernij natuurlijk was voor sommige volkeren, en geleerden in de Middeleeuwen, onder wie Thomas van Aquino, waren het met hem eens – dezelfde theologen die zo geprezen worden in de recente pauselijke encycliek Fides et Ratio. Hoewel slavernij beschouwd werd als strijdig met de oorspronkelijke staat van de natuur zoals Adam die ervoer in het paradijs, oordeelde men dat zij natuurlijk was voor onze huidige omstandigheden. De veroordeling van voorbehoedsmiddelen is op een vergelijkbare manier gebaseerd op een achterhaalde filosofische opvatting over het huwelijk.

De Heilige Stoel meende dat slavernij in overeenstemming was met de bijbel (Lev. 25:39-55, 1 Pet. 2:18; Lc 17:7-10, Col. 3:11-22; 1 Tim. 6:1-10). Bovendien kon de Heilige Stoel vele bronnen aanwijzen die een degelijke traditie leken te documenteren: kerkvaders (Augustinus, Ambrosiaster), plaatselijke kerkraden (Gangra, 362 AD; Toledo, 655 AD), oude kerkwetten, pausen en theologen. Zij verlieten zich op wat zij beschouwden als een ononderbroken en universele traditie in de Kerk – precies zoals ze zich nu verlaten op een vergelijkbare veronderstelde “universele traditie” in hun verwerping van de wijding van vrouwen tot priester.

In 1866 was de slavernij in de meeste landen al afgeschaft en had de publieke opinie zich overduidelijk tegen de tolerantie ervan gekeerd. Dit was ongetwijfeld een van de “tekenen des tijds” waarover in het Tweede Vaticaanse Concilie wordt gesproken, maar het werd afgedaan als een van die “trends van onze tijd” die in Fides et Ratio openlijk worden afgekeurd. Toen de Heilige Stoel zich in 1866 publiekelijk beriep op de wetten van God om slavernij goed te keuren, had een hele reeks theologen de slavernij bovendien al onverschrokken afgekeurd, omdat zij hoopten op de ware Katholieke leer en traditie zoals die nu bepaald is in het Tweede Vaticaanse Concilie.

De waarheid is dat het magisterium voortdurend achter heeft gelopen: in de kwestie van het heffen van rente op leningen, bij het rond de zon draaien van de aarde, bij de evolutie, bij het auteurschap van de bijbel, bij de democratie, vakbonden en de oecumene. Wat ook de kop opstak aan moderne realiteit, Rome nam in eerste instantie altijd het verkeerde standpunt in. Volgt zij nu niet hetzelfde pad door voorbehoedsmiddelen, een keuze op het gebied van het celibaat en de wijding van vrouwen tot priester te verbieden?

John Wijngaards

Vertaling Mirjam Bonné

Vermeld a.u.b. dat dit documentontleend is aan www.womenpriests.org!

In dit boek gaat Hans Wijngaards in op belangrijke historische bronnen, vanaf het begin van het christendom tot het jaar 900. Hij bewijst op overtuigende wijze dat vrouwen de rol van diaken op zich namen en hiertoe ook gewijd werden. Met zijn historische studie levert Wijngaards een belangrijke bijdrage aan het actuele debat over de wijding van vrouwen tot diaken. Klik hier!